Torpedownia
Zdjęcie lotnicze z 1942 roku: strzelnica torpedowa w morzu, długi drewniany pomost i klif Kępy Oksywskiej
Zdjęcie z 1942 r. · rekonstrukcja i koloryzacja AI

Gdynia · Babie Doły · Oksywie · 1940–1945

TorpedowniaTajemnica Hexengrund

Od ponad osiemdziesięciu lat w Zatoce Gdańskiej stoi budynek, do którego nie prowadzi żadna droga. Widzi go każdy, kto przyjdzie na plażę w Babich Dołach. Prawie nikt nie wie, co działo się w nim i wokół niego.

2 500 osób na liście płac 300 m od brzegu 1942–1945 Torpedowy Plac Broni Luftwaffe
Prolog

Budynek w morzu

Posłuchaj rozdziału · 1 min 12 s

Z plaży wygląda jak zatopiony zamek: betonowa bryła z wieżą, puste okna, mewy na gzymsach, rząd poczerniałych pali prowadzący donikąd. Gdynianie mówią na nią po prostu torpedownia. Wielu myli ją z drugą – bliźniaczą – która stoi kilka kilometrów na południe, przy Oksywiu, i do dziś należy do Marynarki Wojennej.

Obie powstały w czasie wojny, gdy Gdynia nazywała się Gotenhafen. Obie służyły do jednego: do strzelania torpedami. Ale ta w Babich Dołach – po niemiecku Hexengrund, „Wiedźmi Dół” – ma historię, której po polsku prawie nikt nie opowiedział.

Tę historię spisał w 1981 r. człowiek, który tam pracował. Friedrich Lauck kierował w Hexengrund grupą doświadczalną E III, zajmującą się sterowaniem torped. Jego książka Der Lufttorpedo zawiera rozdział o placówce – z nazwiskami, liczbami i zdjęciami, których w polskim internecie praktycznie nie ma. Tu opowiadamy ją po polsku, a zdjęcia z epoki – dzięki narzędziom sztucznej inteligencji – oglądamy wyraźniej niż kiedykolwiek od 1945 roku.

Ruina torpedowni w Babich Dołach – stan współczesny
Ruina torpedowni w Babich Dołach – stan współczesny. Fot. Czonek, CC BY-SA 3.0 / GFDL, Wikimedia Commons
300 m
tyle od brzegu wysunięto strzelnicę; drewniany pomost łączył ją z lądem
2 500
osób obsługiwał dział płac TWP (wg Laucka)
1 500
Ukraińców w „obozie rosyjskim” tuż za bramą główną
900
torped lotniczych miesięcznie – szczyt produkcji w Rzeszy, lipiec 1944
Rozdział 1 · Teren

Dwie torpedownie, jedna zatoka

Posłuchaj rozdziału · 42 s

Na północ od portu wojennego Kępa Oksywska urywa się do morza 50-metrowym klifem. W jego zboczu biegnie wąwóz Babi Dół – przed wojną stała tu polska stacja kwarantanny dla załóg statków zawijających do Gdyni.

W październiku 1940 r. Kriegsmarine, urządzając swój ośrodek doświadczalny torped (TVA) na Oksywiu, wybrała wąwóz na nowe zakłady torped lotniczych. Budowa ruszyła na początku 1941 r. Dwa lata później na wysoczyźnie działało już lotnisko, a w morzu – dwie betonowe strzelnice.

Mapa WIG z 1935 roku: Kępa Oksywska przed wojną
Niemiecka mapa z 1944 roku: ten sam teren z Hexengrund
WIG 1935Wyd. niem. 1944

Przesuń suwak: polska mapa WIG z 1935 r. (domena publiczna) i niemieckie wydanie z 1944 r. oparte na materiałach WIG z 1938 r. (il. 135 u Laucka). Mapy mają różną skalę i wycinek.

Ruina torpedowni w Babich Dołach na morzu
Babie Doły · Hexengrund

Torpedowy Plac Broni Luftwaffe (TWP)

Użytkownik
Kriegsmarine (budowa 1941), od 4.07.1942 Luftwaffe
Zadanie
montaż, przestrzeliwanie i rozwój torped lotniczych (F5b, F5W, F5u, LT 350)
Od brzegu
ok. 300 m, głębokość ok. 7 m
Dziś
ruina bez pomostu, widoczna z plaży; wstęp niebezpieczny
Torpedownia na Oksywiu z długim betonowym pomostem
Oksywie · Oxhöft · „Formoza”

Strzelnica TVA Kriegsmarine

Użytkownik
Kriegsmarine (Torpedoversuchsanstalt), po wojnie Marynarka Wojenna RP
Zadanie
torpedy okrętowe i podwodne, w tym akustyczne samonaprowadzające
Od brzegu
ok. 500 m (źródła podają też 700 m)
Dziś
teren wojskowy; widoczna z plaży i bulwaru na Oksywiu

Kliknij punkt, aby zobaczyć opis. Położenie Spechtswalde, lotniska Rahmel i baz pomiarowych jest przybliżone.

Rozdział 2 · Chronologia

Od kwarantanny do ruiny

Posłuchaj rozdziału · 4 min 29 s

  1. Stacja kwarantanny w Babim Dole

    Polska, budując port w Gdyni, urządza w wąwozie szpital zakaźny ze stacją kwarantanny dla załóg statków i małą przystań. Inicjatorem był komisarz rządu Franciszek Sokół. Rok budowy nie jest pewny.

  2. Koniec obrony Kępy Oksywskiej

    Po dziewięciu dniach walk płk Stanisław Dąbek odbiera sobie życie w rejonie Babich Dołów. Zostaje pochowany przy stacji kwarantanny. Ekshumowano go w 1946 r.

    Działo polskiej baterii nadbrzeżnej na Oksywiu, 1939 (niemiecka pocztówka)
    Działo polskiej baterii nadbrzeżnej na Oksywiu, 1939 (niemiecka pocztówka). Fot. Foto-Sönnke, domena publiczna, Wikimedia Commons

  3. Kriegsmarine wybiera wąwóz

    Przy okazji budowy ośrodka torpedowego (TVA) na Oksywiu marynarka planuje w Babim Dole – teraz Hexengrund – specjalne zakłady torped lotniczych.

  4. Budowa strzelnicy

    Strzelnica rośnie 300 m od brzegu, na głębokości ok. 7 m. Budynek kwarantanny staje się komendanturą, wzdłuż plaży powstają hale montażowe i centrala energetyczna z trzema sprężarkami Schwartzkopfa.

    Budowa strzelnicy: stalowe dźwigary i drewniane szalunki na tle klifu
    Il. 134. Strzelnica Hexengrund w budowie (lato 1941). F. Lauck, Der Lufttorpedo, München 1981

  5. Narodziny TWP

    Kriegsmarine przekazuje obiekty Luftwaffe wraz z ok. 1 500 pracownikami. Powstaje Torpedowaffenplatz der Luftwaffe Gotenhafen-Hexengrund – Torpedowy Plac Broni.

    Apel przed budynkiem komendantury w dniu otwarcia TWP
    Il. 136. Otwarcie Torpedowego Placu Broni Luftwaffe Gotenhafen-Hexengrund, 4 lipca 1942 r. Z lewej budynek komendantury – dawna polska stacja kwarantanny. F. Lauck, Der Lufttorpedo, München 1981

  6. „Holstein” na minie

    Parowiec wożący załogę między Gdynią a Hexengrund tonie po wejściu na minę. Zastępuje go „Albatros” z Flensburga.

  7. Wizytacja feldmarszałka Milcha

    Generalluftzeugmeister Erhard Milch ze sztabem Urzędu Technicznego RLM szczegółowo ogląda wszystkie urządzenia TWP.

  8. Własne lotnisko

    Na Kępie Oksywskiej, przy folwarku Amalienfelde, rusza lotnisko doświadczalne z jednym pasem. Wcześniej samoloty startowały z Rumi-Zagórza, a torpedy trzeba było wozić krętą drogą.

  9. Szczyt produkcji

    Niemiecki przemysł wytwarza do 900 torped lotniczych miesięcznie. W Hexengrund przyjmuje się je i przestrzeliwuje przed wysłaniem na front. Od października 1944 r. produkcja spada do ok. 150 sztuk.

  10. Ucieczka przez pomost

    Sztorm wpycha frachtowiec „Gerrit Fritzen” na drewniany pirs. Kapitan przebija się całą naprzód przez pomost – strzelnica zostaje odcięta od zasilania. 31 stycznia statek odpływa do Travemünde.

    Połamane belki drewnianego pomostu pod śniegiem
    Il. 168. Pomost zniszczony przez „Gerrita Fritzena” (styczeń 1945). F. Lauck, Der Lufttorpedo, München 1981

  11. „Noc Walpurgii”

    Z okrążonej Kępy Oksywskiej Niemcy przerzucają na Hel ok. 8 000 żołnierzy i 30 000 uchodźców. Ostatni urzędnik TWP widzi z pokładu płonące kasyno i baraki.

  12. Wojsko polskie

    Sprzęt wywożą Sowieci, basen portowy zamula się. Nurkowie wojskowi ćwiczą przy torpedowni do lat 80. Lotnisko przejmuje lotnictwo Marynarki Wojennej.

    Lotnicy Marynarki Wojennej na lotnisku Babie Doły, 1952
    Lotnicy Marynarki Wojennej na lotnisku Babie Doły, 1952. Fot. Wojskowa Agencja Fotograficzna (NAC), domena publiczna, Wikimedia Commons

  13. Kadr z „Czterech pancernych”

    W odcinku „Brzeg morza” widać jeszcze w dużej części zachowany drewniany port.

  14. Rozpad

    Po surowych zimach zawala się ściana budynku (źródła podają różne daty). Koniec pomostu zostaje zniszczony, by utrudnić wchodzenie; resztki wysadzono w połowie lat 90.

    Torpedownia w 2002 r
    Torpedownia w 2002 r. Fot. Topory, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

  15. Dublerka dla telewizji

    Ruina jest w zbyt złym stanie na zdjęcia do niemieckiego serialu „Sløborn”, więc filmowcy budują jej makietę na Bulwarze Nadmorskim w Gdyni.

  16. Symbol bez opiekuna

    Ruina należy do Skarbu Państwa. Nie znaleźliśmy potwierdzenia, że jest wpisana do rejestru zabytków. Z roku na rok jest jej mniej.

Budowa strzelnicy Hexengrund latem 1941: stalowe dźwigary, szalunki i robotnicy, w tle klif
Il. 134. Strzelnica Hexengrund w budowie, lato 1941. Koloryzacja i ruch 2.5D: AI – kolory są rekonstrukcją, nie zapisem. F. Lauck, Der Lufttorpedo, München 1981
Rozdział 3 · Jak to działało

Pomost, sprężarki, strzał

Posłuchaj rozdziału · 1 min 8 s

Na początku pomostu stała centrala energetyczna: trzy wielkie sprężarki Schwartzkopfa z silnikami Diesla, bateria stalowych butli ze sprężonym powietrzem i agregat awaryjny. Przewody biegły pod deskami pomostu aż do strzelnicy. Magazyny, hale, strzelnicę i dźwig łączyły tory kolejki polowej.

W połowie pomostu odchodził na południe drewniany pirs. Wydzielał port łodzi wyławiających i pozwalał przycumować mniejsze frachtowce. Stał na nim dźwig bramowy – jak pisze Lauck, „nieco zbyt ciężki dla konstrukcji drewnianej”. Ta uwaga okaże się prorocza.

Torpedy wystrzeliwano ze strzelnicy na wprost, kursem 22°. Łodzie wyławiające (Fangboote) wyciągały je z wody i holowały z powrotem. Zrzuty z samolotów prowadzono daleko stąd – nad Zatoką Pucką, na południe od Jastarni, ok. 900 m od trzech baz pomiarowych, kursem 292°, nad wodą głęboką na ok. 25 m.

Hala strzelnicy pełna torped leżących na stojakach
Il. 141. Wnętrze strzelnicy – torpedy przygotowane do strzału. F. Lauck, Der Lufttorpedo, München 1981
Schemat strzelnicy torpedowej Hexengrund Od klifu i centrali energetycznej prowadzi w morze pomost długi na ok. 300 metrów. W połowie odchodzi pirs z dźwigiem, który osłania port łodzi wyławiających. Ze strzelnicy na końcu pomostu torpeda płynie kursem 22 stopni. klif Kępy Oksywskiej (50 m) centrala energetyczna drewniany pomost ok. 300 m pirs z dźwigiem bramowym port łodziwyławiających strzelnica (głęb. ok. 7 m) kurs 22° N

Schemat na podstawie opisu Laucka i zdjęć lotniczych z 1942 r. Proporcje i kąty przybliżone.

Zdjęcie lotnicze 1944: co jest czym?

Niemiecki opis zdjęcia wymienia 22 obiekty. Kliknij numer, aby zobaczyć, co w tym miejscu stało.

Wybierz punkt na zdjęciu.
  • 1Warsztat lotniczy z hangarami
  • 2Nowy budynek biurowy
  • 3Warsztat doświadczalny LT
  • 4Komendantura i kierownictwo prób
  • 5Kantyna, kasyno
  • 6Kwatery oficerskie
  • 7Kwatery żołnierskie
  • 8Luftmuna – składnica amunicji (mjr Mahling)
  • 9„Obóz rosyjski” – ok. 1 500 Ukraińców
  • 10Strzelnica
  • 11Port łodzi wyławiających
  • 12Wartownia główna
  • 13Komendant garnizonu lotniczego
  • 14Mieszkanie komendanta TWP
  • 15Produkcja LT
  • 16Centrala energetyczna
  • 17„Dworzec” kolejki „Kaschuben-Express”
  • 18Droga do Obłuża
  • 19Droga na Oksywie
  • 20Kolej nadbrzeżna („Kaschuben-Express”)
  • 21Pas startowy, 1 800 m
  • 22Mały pas startowy (przedłużenie w budowie)
Pionowe zdjęcie lotnicze TWP z 1944 roku z numerami obiektów
Il. 143. Zdjęcie lotnicze TWP z oznaczeniem obiektów (1944), rekonstrukcja AI. „o” – leje po bombach; Lauck podkreśla, że bomby spadły daleko od celu. F. Lauck, Der Lufttorpedo, München 1981
Wysokie sprężarki z manometrami w hali centrali energetycznej
Il. 139. Sprężarki powietrza w centrali energetycznej. F. Lauck, Der Lufttorpedo, München 1981
Niemiecka mapa Zatoki Puckiej z naniesionymi kierunkami strzałów i zrzutów
Il. 113. Mapa Zatoki Puckiej: kierunek strzałów ze strzelnicy Hexengrund, prostopadły kierunek zrzutów, punkt zrzutu i trzy bazy pomiarowe na południe od Jastarni (Heisternest). F. Lauck, Der Lufttorpedo, München 1981
Rozdział 4 · Ludzie Hexengrund

Inżynierowie, żołnierze i ci, o których książka milczy

Posłuchaj rozdziału · 2 min 40 s

Z Travemünde przyjechało ponad 30 inżynierów, z marynarki – młodzi specjaliści od torped. Placówka podzieliła się na grupy doświadczalne: E I zajmowała się kadłubem i zrzutem, E II napędem, E III – sterowaniem (kierował nią sam Friedrich Lauck), E IV celownikami, E V zapalnikami, E VI akustycznym samonaprowadzaniem. Obok działały warsztaty W I–W IV i strzelnica.

Pracowały tu też firmy: Askania, AEG, Atlas, LGW i inne; grupa AEG liczyła chwilami 30 osób. Lauck wymienia dziesiątki dziedzin – od hydroakustyki po technikę materiałów wybuchowych.

Za bramą główną stał „obóz rosyjski”. Mieszkało w nim ok. 1 500 Ukraińców pracujących w warsztatach, przy budowie i transporcie. Kobiety przed przyjazdem uczyły się na kursie „niemieckiego warsztatowego”: młotek, pilnik, śruba. Lauck nie pisze, na jakich zasadach tu trafili. Ukraińscy robotnicy w Rzeszy w latach 1942–1945 byli w zdecydowanej większości robotnikami przymusowymi (Ostarbeiter). Ich nazwisk nie zna nikt.

Apel przed budynkiem komendantury w dniu otwarcia TWP
Il. 136. Otwarcie Torpedowego Placu Broni Luftwaffe Gotenhafen-Hexengrund, 4 lipca 1942 r. Z lewej budynek komendantury – dawna polska stacja kwarantanny. F. Lauck, Der Lufttorpedo, München 1981
„Synteza: oficer – inżynier. To była rzeczowa i ludzka myśl przewodnia Hexengrund.”
Wpis kierownika prób do księgi pamiątkowej dla odchodzącego komendanta, 19 marca 1945 r.

Zakładowy poeta

Administracja rozrosła się szybciej niż piony techniczne. Zakładowy poeta skwitował to wierszem o „najnowszym węgorzu” – tak nazywano torpedy:

Najnowszy typ węgorza, drodzy moi, dziś napędzany jest papierem. Za agregat napędowy ma bowiem aparat administracyjny. Lecz już przy pierwszym strzale próbnym maszyna nie chciała iść, jak trzeba: pobiegła wstecz i – cóż za głupota – wolniutko tylko w kółko. „Der neu'ste Aaltyp, meine Lieben, / wird heute mit Papier betrieben …” – oryginał niemiecki rymowany; powyżej przekład treściowy.
Karykatura otyłego majora siedzącego na skrzyniach amunicji
Il. 156. „Jestem swoją własną placówką” – karykatura mjr. Mahlinga, kierownika Luftmuny, autorstwa rysownika TWP. F. Lauck, Der Lufttorpedo, München 1981
Czterech oficerów przy stoliku w kasynie
Il. 155. TWP w budowie. Przyjacielska narada w kasynie Hexengrund. Od lewej: mjr Sched (TWP), kmdr ppor. Prall (TVA Oxhöft), Oberstingenieur Beckmann (TWP), Stabsingenieur Weikardt (E-Stelle Travemünde), połowa 1942 r. F. Lauck, Der Lufttorpedo, München 1981
Budowa drewnianych domów z dwuspadowymi dachami
Il. 146. Drewniane domy osiedla Spechtswalde w budowie (wiosna 1943). F. Lauck, Der Lufttorpedo, München 1981

Dla ok. 30 rodzin zbudowano osiedle drewnianych domów Spechtswalde na południe od Chyloni (dziś okolice Pustek Cisowskich). Dom miał 86 m², pięć pokoi, łazienkę i 180 m² ogrodu; roczny czynsz wynosił 372 marki. W 1981 r. Lauck odnotował, że wszystkie domy prócz jednego stoją i są zamieszkane – także te, w których mieszkały rodziny Lauck i Hillermann.

Ożywione archiwum

Kadry, które się poruszają

Każde zdjęcie przeszło przez trzy modele AI: rekonstrukcję ostrości (Real-ESRGAN), koloryzację (DDColor) i ocenę głębi sceny (Depth Anything V2). Z mapy głębi przeglądarka buduje w czasie rzeczywistym ruch kamery 2.5D – poruszaj kursorem lub przechyl telefon.

2.5D · AI
Zaśnieżony wąwóz z wielką halą i krętą drogą
Il. 145. Hexengrund zimą 1944 – widok w stronę lądu.
2.5D · AI
Wąwóz Babich Dołów latem, baraki i budynek biurowy, w tle morze
Il. 144. Hexengrund latem – widok w stronę morza.
2.5D · AI
Zaśnieżone łodzie w porcie przy drewnianym pomoście
Il. 160. Zimowy postój w porcie łodzi wyławiających w Hexengrund (1944/45).
2.5D · AI
Pasażerowie machają z pokładu parowca Albatros
Il. 147. „Albatros” wiezie załogę drogą morską do Gotenhafen (1944).
2.5D · AI
Długa hala warsztatowa z rzędami torped na stanowiskach
Il. 148. Wnętrze warsztatu LT.
2.5D · AI
Torpeda wylatuje z wyrzutni na burcie statku
Il. 153. Strzał torpedą z „Ebersteina” (1943).
2.5D · AI
Murowana wieża pomiarowa w morzu i przycumowany do niej statek BP 37
Il. 116. Jedna z trzech baz pomiarowych – na górnej platformie kinoteodolit.
2.5D · AI
Apel przed budynkiem komendantury w dniu otwarcia TWP
Il. 136. Otwarcie Torpedowego Placu Broni Luftwaffe Gotenhafen-Hexengrund, 4 lipca 1942 r.
2.5D · AI
Hala strzelnicy pełna torped leżących na stojakach
Il. 141. Wnętrze strzelnicy – torpedy przygotowane do strzału.
2.5D · AI
Łodzie wyławiające przy drewnianym pomoście w zimie
Il. 161. Łodzie wyławiające w Hexengrund, początek 1945: trzy łodzie klasy Fl.T IV i Fl.T 314.
2.5D · AI
Łodzie skute lodem przy długim pomoście
Il. 162. Poza portem Hexengrund, styczeń 1945 – ok. 15 łodzi wyławiających i barkasów wśród kry.
2.5D · AI
Frachtowiec przy zaśnieżonym pomoście z dźwigiem bramowym
Il. 167. Statek ewakuacyjny „Gerrit Fritzen” przy porcie łodzi wyławiających, styczeń 1945.
Rozdział 5 · Styczeń–kwiecień 1945

Mróz, sztorm i ostatni rejs

Posłuchaj rozdziału · 2 min 2 s

Pod koniec stycznia 1945 r. w Hexengrund panował siarczysty mróz i leżał głęboki śnieg. Armia Czerwona stała pod Elblągiem. Specjalna grupa miała do ostatniej chwili przygotowywać torpedy samonaprowadzające i z zapalnikami zbliżeniowymi; resztę wyposażenia miał zabrać do Travemünde frachtowiec „Gerrit Fritzen”.

Statek cumował przy pirsie poza portem. Gdy zerwał się silny wschodni wiatr, długa fala zaczęła rytmicznie pchać go na drewnianą konstrukcję. Dźwig bramowy rozkołysał się i groził upadkiem na mostek. Kapitan nie mógł odejść rufą – ruszył całą naprzód i przebił się przez pomost prowadzący do strzelnicy. Zasilanie strzelnicy zostało przerwane, jej praca – zakończona.

31 stycznia „Gerrit Fritzen” odpłynął, zakotwiczony wcześniej na redzie i ładowany z łodzi. Płynął kursem, na którym noc wcześniej zatonął „Wilhelm Gustloff”. Dotarł. Sześć tygodni później, 12 marca 1945 r., zatopiły go bomby podczas transportu uchodźców z Zatoki Gdańskiej.

Frachtowiec przy zaśnieżonym pomoście z dźwigiem bramowym
Il. 167. Statek ewakuacyjny „Gerrit Fritzen” przy porcie łodzi wyławiających, styczeń 1945. F. Lauck, Der Lufttorpedo, München 1981
Skan z książki: połamany pomost
Wersja zrekonstruowana i pokolorowana przez AI: połamany pomost
Skan z książkiAI: rekonstrukcja + kolor

Il. 168. Pomost zniszczony przez „Gerrita Fritzena”, styczeń 1945. F. Lauck, Der Lufttorpedo, München 1981

„30 stycznia panowała śnieżyca i przejmujący mróz. Ponieważ pojazdami silnikowymi nie dało się przejechać, grupa odpowiedzialna za wyżywienie musiała pokonać drogę z Hexengrund do Gotenhafen saniami konnymi. […] Bele słomy do wyłożenia wagonów bydlęcych trzeba było jeszcze sprowadzić z Oksywia. Pośpiesznie zorganizowana kolumna sań konnych zdołała to zrobić w ostatniej chwili.” — F. Hartenbach, kierownik działu płac TWP, o transporcie kolejowym 31.01–7.02.1945

Dwa statki i dwa pociągi wywiozły na zachód niemal całą załogę. Kilka rodzin z niemowlętami odleciało 26 stycznia samolotem Ju 52. Zostało dowództwo resztkowe. Gdynia padła 28 marca. W nocy z 4 na 5 kwietnia, w operacji „Noc Walpurgii”, marynarka przerzuciła z Kępy Oksywskiej na Hel 8 000 żołnierzy i ok. 30 000 uchodźców.

„Moim ostatnim wrażeniem ze statku było potężne morze ognia, w którym ginęło kasyno oficerskie i wszystkie baraki leżące na wzgórzu.”
Oberstabsintendant Alfred Eisenach, ostatni urzędnik TWP w Hexengrund
Łodzie skute lodem przy długim pomoście
Il. 162. Poza portem Hexengrund, styczeń 1945 – ok. 15 łodzi wyławiających i barkasów wśród kry. F. Lauck, Der Lufttorpedo, München 1981
Budynek strzelnicy w morzu i przerwany pomost
Il. 169. Odcięta strzelnica bez zasilania (styczeń 1945). F. Lauck, Der Lufttorpedo, München 1981
Rozdział 6 · Po wojnie i dziś

Zamek, do którego nie ma drogi

Posłuchaj rozdziału · 1 min 10 s

Po wojnie teren przejęło polskie wojsko. Lotnisko w Babich Dołach służy lotnictwu Marynarki Wojennej, od 2006 r. co roku odbywa się na nim festiwal Open'er. Torpedownia na Oksywiu – nazywana „Formozą” – pracowała dalej: strzelano z niej jeszcze w latach 80., a jej nazwę przejęła jednostka specjalna.

Ta w Babich Dołach nie miała tyle szczęścia. Rosjanie wywieźli wyposażenie, port się zamulił, drewniany pomost rozebrano i wysadzono. Grała w filmach – od „Czterech pancernych” po „Kryminalnych” – a w 2019 r. była już w tak złym stanie, że niemiecka telewizja zbudowała jej kopię na gdyńskim bulwarze.

Strzelnica w styczniu 1945 roku
Ruina torpedowni widziana z daleka w 2009 roku
Styczeń 19452009

Wtedy i teraz: il. 169 (Lauck) oraz fot. Andrzej Otrębski, CC BY-SA 3.0. Ujęcia z różnych miejsc.

Jak zobaczyć torpedownię? Najlepiej z plaży w Babich Dołach (dojazd autobusem ZKM Gdynia do pętli Babie Doły, dalej zejście do morza), z plaży na Oksywiu albo z Mechelinek. Latem organizowane są wycieczki kajakowe i rejsy jachtem wokół ruiny. Nie wchodź do środka – konstrukcja jest zniszczona, nie ma pomostu, a teren na klifie jest wojskowy.
Ruiny torpedowni i resztki pali pomostu, 27.09.2014
Ruiny torpedowni i resztki pali pomostu, 27.09.2014. Fot. Piotr Chomiak, CC BY 3.0, Wikimedia Commons
Torpedownia widziana z Mechelinek, 6.03.2021
Torpedownia widziana z Mechelinek, 6.03.2021. Fot. Andrzej Otrębski, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Plaża w Babich Dołach – torpedownię widać z brzegu
Plaża w Babich Dołach – torpedownię widać z brzegu. Fot. Karo Karo, CC BY 3.0, Wikimedia Commons
Rząd pali dawnego pomostu torpedowni, 2018
Rząd pali dawnego pomostu torpedowni, 2018. Fot. Karo Karo, CC BY 3.0, Wikimedia Commons
Torpedownia z lotu ptaka, 5.07.2007
Torpedownia z lotu ptaka, 5.07.2007. Fot. Jack11 Poland, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
Ruina wieży pomiarowej na Zatoce Puckiej koło Juraty, 2024
Ruina wieży pomiarowej na Zatoce Puckiej koło Juraty, 2024. Fot. Dwxn, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Rozdział 7 · Dziś, z wody

Torpedownia z wody

Posłuchaj rozdziału · 1 min 17 s

Torpedownia w Babich Dołach – Hexengrund – jest dziś bardzo zniszczoną konstrukcją, którą z roku na rok niszczą zimowe sztormy. Nie ma możliwości, by bezpiecznie do niej dotrzeć i wejść na jej teren.

Z drewnianego pomostu zostały tylko wystające z wody słupy – i to jedynie te bliżej plaży. Obecna konstrukcja nie przypomina dawnej: bez zdjęć z tamtych lat trudno sobie wyobrazić, jak wyglądała w czasach świetności.

Strzelnica w styczniu 1945 roku
Ruina torpedowni z bliska, widziana z łodzi
Styczeń 1945Współcześnie

Wtedy i dziś: il. 169 (Lauck) oraz fot. RIBY.PL (renowacja AI). Ujęcia z różnych miejsc.

Zdjęcie lotnicze z 1942 roku: strzelnica torpedowa w morzu, długi drewniany pomost i klif Kępy Oksywskiej
Ruina torpedowni widziana z plaży w Babich Dołach, przed nią rząd pali dawnego pomostu
1942Współcześnie

Wtedy i dziś: il. 137 (Lauck) oraz fot. RIBY.PL (renowacja AI). Ujęcia z różnych miejsc: z lotu ptaka i z plaży.

To, co zostało, najdokładniej widać z pokładu łodzi. Hexengrund jest dziś obowiązkowym punktem wycieczek motorówkami RIB po Zatoce Gdańskiej i Puckiej.

Zniszczenia utrudniają wyobrażenie sobie dawnego budynku, ale dodają mu tajemniczości. Dostrzegają to ekipy filmowe z Polski, Czech, Niemiec i Anglii, a w produkcjach dokumentalnych National Geographic i Discovery torpedownia grała pierwszoplanową rolę.

Druga torpedownia – Formoza na Oksywiu – stoi w pełnej okazałości, z pomostem przebudowanym na betonowy. Teren jest jednak pod zarządem Marynarki Wojennej i cywile nie mogą podejść bliżej ani od strony lądu, ani od strony wody.

Ruina torpedowni widziana z pokładu motorówki, na rufie pasażerowie w kurtkach
Z pokładu motorówki. Fot. RIBY.PL, renowacja AI
Ruina torpedowni z wieżą, na pierwszym planie pasażerowie łodzi RIB
Podejście łodzią RIB. Fot. RIBY.PL, renowacja AI
Sylwetka torpedowni na horyzoncie o świcie, na pierwszym planie dziób łodzi
O świcie, z dziobu łodzi. Fot. RIBY.PL, renowacja AI
Oświetlona ściana torpedowni w ciemności
Nocą. Fot. RIBY.PL, renowacja AI
Grupa w łodzi RIB przed ruiną torpedowni o zmierzchu
O zmierzchu. Fot. RIBY.PL
Archiwum

Wszystkie zdjęcia

Zdjęcia z książki Friedricha Laucka i z Wikimedia Commons. W podglądzie możesz przełączać: skan z książki, rekonstrukcję AI i koloryzację AI. Kolory są wynikiem pracy algorytmu, a nie zapisem rzeczywistości – mundury, farby i niebo mogły wyglądać inaczej.

Źródła, licencje, metoda

Skąd to wiemy

Źródło główne

Friedrich Lauck, Der Lufttorpedo. Entwicklung und Technik in Deutschland 1915–1945, seria Wehrtechnische Handbücher, Bernard & Graefe, München 1981, ISBN 3-7637-5230-7. Rozdział C: „Die Geschichte des Torpedowaffenplatzes der Luftwaffe Gotenhafen-Hexengrund (TWP)”, s. 128–155, oraz część ilustracyjna, il. 77–170. Przekład fragmentów na polski: redakcja strony.

Lauck był członkiem załogi TWP. Jego relacja jest bezcenna, ale pisana z perspektywy niemieckich inżynierów: przemilcza warunki pracy robotników ze wschodu i nie ocenia celu, któremu służyła placówka.

Inne źródła

Rozbieżności

Źródła różnią się co do daty rozpoczęcia budowy (1940 lub 1941), daty zawalenia się ściany (1970 – lata 80.), odległości torpedowni na Oksywiu od brzegu (500 lub 700 m) i liczby strzałów dziennie. Tam, gdzie to możliwe, podajemy wersję Laucka i zaznaczamy niepewność.

Jak powstały obrazy

Rozkładówki książki sfotografowano telefonem. Każde zdjęcie wycięto i wyprostowano (korekta perspektywy), usunięto raster druku i szum, a następnie:

  1. Rekonstrukcja – model Real-ESRGAN x4plus (powiększenie 4×, połączone z obrazem wyjściowym, by ograniczyć „wymyślanie” szczegółów).
  2. Koloryzacja – model DDColor. Kolory to hipoteza algorytmu.
  3. Głębia – Depth Anything V2 Small; z mapy głębi przeglądarka (WebGL) buduje efekt paralaksy 2.5D.

AI potrafi dodać szczegóły, których nie było. Do celów badawczych zawsze sięgaj po skan („Skan z książki” w przełączniku).

Zdjęcia z Wikimedia Commons

Ruina torpedowni w Babich Dołach – stan współczesny.
Fot. Czonek, CC BY-SA 3.0 / GFDL, Wikimedia Commons

Torpedownia na Babich Dołach, 3 maja 2009.
Fot. Mariusz Chilmon, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Ruiny torpedowni i resztki pali pomostu, 27.09.2014.
Fot. Piotr Chomiak, CC BY 3.0, Wikimedia Commons

Pozostałości pomostu na plaży w Babich Dołach, luty 2014.
Fot. pzdziarski, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Rząd pali dawnego pomostu torpedowni, 2018.
Fot. Karo Karo, CC BY 3.0, Wikimedia Commons

Plaża w Babich Dołach – torpedownię widać z brzegu.
Fot. Karo Karo, CC BY 3.0, Wikimedia Commons

Torpedownia widziana z Mechelinek, 6.03.2021.
Fot. Andrzej Otrębski, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Torpedownia w Babich Dołach widziana z plaży na Oksywiu, 2009.
Fot. Andrzej Otrębski, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Torpedownia w 2002 r.
Fot. Topory, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Torpedownia z lotu ptaka, 5.07.2007.
Fot. Jack11 Poland, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Torpedownia na Oksywiu („Formoza”) – nadal w użyciu Marynarki Wojennej, 2016.
Fot. Andrzej Otrębski, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Torpedownia na Oksywiu z betonowym pomostem, 17.04.2022.
Fot. Andrzej Otrębski, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Lotnicy Marynarki Wojennej na lotnisku Babie Doły, 1952.
Fot. Wojskowa Agencja Fotograficzna (NAC), domena publiczna, Wikimedia Commons

Kępa Oksywska na mapie WIG z 1935 r. – przed wojną Babi Dół to tylko wąwóz.
Fot. Wojskowy Instytut Geograficzny, domena publiczna, Wikimedia Commons

He 111 zrzuca torpedę lotniczą, październik 1941.
Fot. Stöcker / Bundesarchiv, Bild 183-L20414, CC BY-SA 3.0 DE, Wikimedia Commons

Torpeda lotnicza F5b (kaliber 450 mm) w Muzeum Marynarki Wojennej w Gdyni, 2017.
Fot. Zala, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Torpeda F5b w Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, 2018.
Fot. Zala, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Działo polskiej baterii nadbrzeżnej na Oksywiu, 1939 (niemiecka pocztówka).
Fot. Foto-Sönnke, domena publiczna, Wikimedia Commons

„Zaciekle zwalczany teren przed Kępą Oksywską” – niemiecka pocztówka, 1939.
Fot. Foto-Sönnke, domena publiczna, Wikimedia Commons

Niemiecki krążownik ostrzeliwuje pozycje sowieckie pod Gdynią, marzec 1945.
Fot. Steinmetz / Bundesarchiv, Bild 183-J28907, CC BY-SA 3.0 DE, Wikimedia Commons

Oksywie na niemieckim zdjęciu rozpoznawczym, sierpień 1939.
Fot. Bundesarchiv, Bild 196-01477, CC BY-SA 3.0 DE, Wikimedia Commons

Ruina wieży pomiarowej na Zatoce Puckiej koło Juraty, 2024.
Fot. Dwxn, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Wieża obserwacyjna dawnego poligonu torpedowego na Zatoce Puckiej.
Fot. Andrzej Jóźwik, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Pomnik płk. Stanisława Dąbka w Babich Dołach, 2013.
Fot. Farafaratonga, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons